Nocne niebo nad Łodzią: kwiecień 2018

W Łodzi pierwszego kwietnia długość dnia od wschodu do zachodu słońca wyniesie 12 h 59 min 45 s, a południe słoneczne nastąpi o 12:45. Długość ostatniego dnia miesiąca zwiększy się do 14 h 50 min 35 s, zatem dzień wydłuży się o 1 h 50 min 50 s, a południe słoneczne nastąpi o 12:39.

12 kwietnia – 57. rocznica pierwszego orbitalnego lotu człowieka w kosmos, Jurija Gagarina. Z grupy 20 pilotów myśliwskich samolotów odrzutowych - kandydatów na kosmonautów - ze względu na pochodzenie społeczne wybrano właśnie jego. Propaganda radziecka ze zwykłego syna niewykwalifikowanego robotnika i matki pracownicy kołchozu uczyniła sowieckiego i światowego bohatera. Trening kandydatów na kosmonautów trwał około 400 dni. O wyborze Gagarin dowiedział się dwa dni przed startem. W przestrzeni kosmicznej przebywał 108 minut i wykonał jedno okrążenie Ziemi. Lot i lądowanie Wostoka-1 zakończyły się szczęśliwie, mimo bardzo poważnych awarii. Moduł i kapsuła połączone kablami nie chciały się rozdzielić. Statek zaczął koziołkować, przeciążenia wzrosły krytycznie, a kapsuła zaczęła się nagrzewać. Po przepaleniu kabli zasilających nastąpiło rozłączenie. Na wysokości 7 km Gagarin katapultował się i opadł na Ziemię korzystając ze spadochronu. Nieoczekiwanie otworzył się również spadochron zapasowy oraz wystąpiły trudności z otwarciem zaworu umożliwiającego oddychanie powietrzem atmosferycznym... Mimo wszystko Jurij Gagarin wylądował: sześć kilometrów na południowy zachód od miasta Engels w obwodzie saratowskim, na skraju wsi Smiełkowka. Pierwsze osoby, które zobaczyły go po lądowaniu, w wielkim strachu chciały uciekać przypuszczając, że mają do czynienia ze szpiegiem, o którym donosiła oficjalna propaganda ZSRR. Chodziło o sprawę sprzed prawie roku, szpiegiem tym był Gary Powers, którego samolot U2 został zestrzelony nad ZSRR w maju 1960 roku.

Trasa Wostoka-1

22 kwietnia – maksimum roju Lirydów. Najlepszym czasem do obserwacji roju będzie noc z 22 na 23 kwietnia, między godzinami 23 a 3 nad ranem, kiedy to radiant roju osiągnie największą wysokość nad horyzontem (około 75 stopni). W późniejszych godzinach łuna wschodzącego słońca może przyćmić „spadające gwiazdy”. Kierunek (radiant) z którego należy spodziewać się meteorów to granica między gwiazdozbiorami Lutni i Herkulesa. Typowa intensywność obserwowanych meteorów to 15 – 25 zdarzeń na godzinę. Lirydy są związane z kometą Thatchera (C/1861 G1), której orbita przecina się z ekliptyką pod kątem 80 stopni. Ziemia przechodzi przez chmurę drobin pozostawioną przez tę kometę. Rój charakteryzuje się krótkim okresem aktywności i ostrym maksimum. Lirydy pojawiają się na niebie około 16 kwietnia i pozostają aktywne do 26 kwietnia. Jest to najstarszy rój meteorów, opisany m.in. w starożytnych chińskich kronikach datowanych na rok 2000 p.n.e.

24 kwietnia – 28 lat teleskopu Hubble’a na orbicie. Pierwsze zdjęcie wykonał 20 maja 1990 roku gromadzie otwartej gwiazd NGC 3532 znajdującej się w gwiazdozbiorze Kila. Wkrótce okazało się, że lustro teleskopu jest niewłaściwie wyprofilowane i nie można uzyskać zakładanej rozdzielczości obrazu. Pięć misji serwisowych dokonało korekty obrazu poprzez zainstalowanie dodatkowych modułów. Dzięki tym zabiegom teleskop mógł spojrzeć na odległość 13,4 mld lat świetlnych od Ziemi a jego zdolność ustawienia się na cel bez odchyleń jest większa niż 0,007 sekundy kątowej – to mniej więcej tyle co grubość włosa ludzkiego widzianego z odległości 1609 metrów. Teleskop Hubble’a będzie musiał pracować jeszcze dość długo zanim jego obserwacje w podczerwieni uzupełni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Prawdziwy następca Teleskopu Hubble’a - Kosmiczny Teleskop ATLAST, który będzie mógł dokonywać pomiarów w zakresie ultrafioletu, światła widzialnego i podczerwieni jest dopiero w fazie projektowania i jeżeli zostanie zrealizowany, będzie sztandarową misją dekady 2025-2035.

Teleskop Hubble'a

30 kwietnia – pełnia Księżyca. Tym razem pełnię będziemy mogli podziwiać w nocy z 29 kwietnia na 30 kwietnia. Księżyc będzie wschodził o 19:17 , a jego zachód nastąpi o 05:57. 100% oświetlonej tarczy będzie widoczne 30 kwietnia o 2:58.

Pustka w Wolarzu

Zwykle opisujemy obiekty głębokiego nieba, które materialnie istnieją. Tym razem będzie inaczej, bo co z obiektami, które w większej części są puste? Nie są to antyobiekty, ale właśnie wielkie pustki w przestrzeni między włóknami supergromad galaktyk. Jedną z największych pustek będących w polu obserwacji naszych wiosennych gwiazdozbiorów jest Pustka w Wolarzu (Boötes Void). Samej Pustki w Wolarzu nie zaobserwujemy zwykłymi teleskopami, nawet duże teleskopy będą miały z tym problem, ponieważ Supergromada Centaura przesłania nam widok w tym kierunku. Sama pustka ograniczona jest Supergromadami Wolarza, Korony Północnej, Herkulesa, Shapleya oraz Wielkiej Niedźwiedzicy.

Mapa Pustki w Wolarzu

Odległość jaka nas dzieli od centrum Pustki w Wolarzu to około 700 mln lat świetnych, a jej orientacyjna średnica wynosi 100 Mpc (326 mln lat świetlnych).

Pustka w Wolarzu została odkryta w 1981 roku w trakcie wykonywania przeglądu tej części nieba, kiedy zauważono dużą przerwę, w której nie występowały galaktyki. Sama pustka nie jest tak zupełnie pusta. Do roku 1997 poznano 60 galaktyk, z których większość położona jest przy jej brzegu. Mimo wszystko jest to niewielka liczba, gdyż w przeciętnym regionie Wszechświata o takich samych wymiarach znajduje się znacząco więcej galaktyk. W tym miejscu warto przyjrzeć się budowie Wszechświata, którą tworzą indywidualne regiony podobnie do struktury wyrastającego ciasta drożdżowego. Regiony te są zbudowane z charakterystycznych składników takich jak:

  • pustki - wielkie przestrzenie o bardzo małym zagęszczeniu obiektów, a nawet pojedynczych cząstek materii, otoczone ze wszystkich stron supergromadami;
  • ściany - regiony zawierające zagęszczenia galaktyk w formie supergromad układających się  we włókna rozciągające się na kształt ramion lub mostków łączących się ze sobą.

Zamieszczona niżej symulacja komputerowa przedstawia dynamiczne powstawanie pustek. Materia zdąża w kierunku większych zagęszczeń, zostawiając powiększające się obszary pustek.  Przypomina to zachowanie rosnącej piany lub ciasta drożdżowego.

Symulacja wzrostu pojedynczej pustki według standardowego modelu kosmologicznego.

Symulacja wzrostu pojedynczej pustki według standardowego modelu kosmologicznego.
rys. i animacja: Erwin Platen, University of Groningen, Holandia

Kosmiczne pustki oprócz pustej przestrzeni mogą również zawierać niewielką liczbę galaktyk i samotnych gwiazd. Przypuszcza się, że takie samotne obiekty mogły zostać wyrzucone z galaktyk - w przypadku gwiazd - a galaktyki z supergromad, gdzie obserwuje się przepływ części galaktyk w kierunku centrów zagęszczeń i ruch w odwrotnym kierunku mniejszej liczby galaktyk.

Samotne galaktyki Pustki w Wolarzu

Jednym z najnowszych odkryć astronomii jest pustka w Gwiazdozbiorze Erydanu, która rozciąga się w zakresie 6-10 mld lat świetlnych od Ziemi. Szacunkowa średnica tej pustki to około 1 mld lat świetlnych. Nowo odkryty obszar, ze względu na gigantyczny rozmiar, został przeoczony w zakresie promieniowania widzialnego. Nikt do tej pory nie analizował tak wielkich obszarów leżących w tej odległości. Dopiero Lawrens Rudnick z University of Minesota postanowił zbadać pochodzenie chłodnej plamy na mapie mikrofalowego promieniowania tła.

Chłodna plama na mapie mikrofalowego promieniowania tła

Jak widać mapa mikrofalowego promieniowania tła nie zawiera tylko wczesnego echa „Wielkiego Wybuchu”, ale także informację o braku obiektów w późniejszej przestrzeni Wszechświata.

Lokalizacja superpustki w Erydanie

Michał Marciniak

Mapa nieba nad Łodzią - kwiecień 2018

Więcej o podboju Kosmosu można się dowiedzieć na pokazach "Początki ery kosmicznej":

20.12.2018 18:30 (czwartek)
21.12.2018 17:00 (piątek)
23.12.2018 13:30 (niedziela)
27.12.2018 18:30 (czwartek)
28.12.2018 13:30 (piątek)
30.12.2018 13:30 (niedziela)